ik denk aan jou elke seconde van de dag

Samengestelde werkwoorden en werkwoorden voorzetsels

Posted on: 6 juli 2009

Scheidbaar of onscheidbaar?

Het duidelijkste verschil tussen scheidbare en onscheidbare werkwoorden is de klemtoon: bij scheidbare werkwoorden ligt de klemtoon op het voorzetsel of bijwoord, bij onscheidbare werkwoorden ligt de klemtoon op het werkwoord.

Als je het werkwoord niet kent, dan weet je natuurlijk niet waar de klemtoon ligt. Hiervoor heb je een goed woordenboek nodig.

Behalve de klemtoon, zijn er nog een paar richtlijnen die je op weg kunnen helpen.

Om te beginnen: onscheidbare werkwoorden kunnen maar een paar voorzetsels hebben: om, onder, over, vol, achter, door, voor en weer. Als een werkwoord een bijwoord of een ander voorzetsel bevat, is het altijd een scheidbaar werkwoord.

Gebruikelijke voorzetsels voor onscheidbare werkwoorden: Sommige (maar dit zijn er niet veel!) onscheidbare werkwoorden bevatten de voorzetsels:
mis
om
onder
over
vol
aan (on, to)
achter
door
voor
weer

Als een werkwoord met een ander voorzetsel begint (bijv. ‘tegen’, ‘op’ of ‘uit’), is het altijd een scheidbaar werkwoord.

De voorzetsels in bovenstaande tabel kunnen deel uitmaken van onscheidbare werkwoorden, maar ook van scheidbare werkwoorden.

Voor elk voorzetsel bestaan er een paar richtlijnen om te bepalen of het bijbehorende werkwoord scheidbaar is of onscheidbaar. Dit bespreken we op de volgende pagina.

Meer scheidbaar of onscheidbaar

Samengestelde werkwoorden die beginnen met de voorvoegsels mis, om, onder, over, vol, aan, achter, door, voor en weer kunnen scheidbaar of onscheidbaar zijn (zie ook de vorige pagina).

Elke combinatie van een voorvoegsel met een werkwoord heeft zijn eigen richtlijnen om te zien of het een scheidbaar of een onscheidbaar werkwoord is. Die richtlijnen worden hieronder uitgelegd.

Meestal scheidbare werkwoorden Meestal onscheidbare werkwoorden
aan, achter, door, om, onder, voor, weer mis, over, vol
Meestal scheidbaar

De onscheidbare werkwoorden kun je in deze lijst bekijken:

achter-, door-, voor-, weer-, onder-, om-

Meestal onscheidbaar

De scheidbare werkwoorden kun je in deze lijst bekijken:

mis-, over-, vol-.

Mis

Bijna alle werkwoorden die met mis beginnen zijn onscheidbaar. Daarom is het handig om de scheidbare mis-werkwoorden uit je hoofd te leren:

Lijst van scheidbare mis-werkwoorden

De betekenis van mis in onscheidbare werkwoorden is ‘verkeerd’, bijvoorbeeld:

  • misleiden
  • misdragen

De betekenis van mis in de scheidbare werkwoorden is letterlijk mis, niet raak, bijvoorbeeld:

  • misslaan
  • mislopen

Om

De meeste om-werkwoorden zijn scheidbaar. Alle om-werkwoorden die niet in de lijst van onscheidbare om-werkwoorden staan, zijn scheidbaar.

Het woord om heeft verschillende betekenissen (rondom, opdat, terug). Onscheidbare om-werkwoorden hebben om altijd in de betekenis van ‘rondom’.

Onder

De meeste onder-werkwoorden zijn scheidbaar. Als ‘onder’ een deel is van een scheidbaar werkwoord, dan betekent het letterlijk ‘onder’. Voorbeelden zijn:

  • onderdompelen
  • onderduwen
  • ondersneeuwen

Meestal is het werkwoord onscheidbaar als de betekenis van ‘onder’ niet letterlijk ‘onder’ is. Maar de betekenis van ‘onder’ als voorvoegsel in onscheidbare werkwoorden varieert enorm:

  • ondernemen
  • onderschatten
  • onderwijzen

Onder-werkwoorden die niet in de lijst van onscheidbare onder-werkwoorden staan, zijn scheidbaar.

Over

Het is moeilijk om te zeggen wat het verschil is tussen scheidbare en onscheidbare over-werkwoorden. ‘Over’ wordt op heel veel manieren gebruikt. ‘Over’ in de betekenis van ‘te veel’ is altijd deel van een onscheidbaar werkwoord. Als het beweging aangeeft, is het meestal deel van een scheidbaar werkwoord.

Over-werkwoorden die niet in de lijst van onscheidbare over-werkwoorden staan, zijn scheidbaar.

Vol

Verreweg de meeste samengestelde werkwoorden die met ‘vol’ beginnen zijn onscheidbaar. Er zijn een paar scheidbare vol-werkwoorden, die je kan vinden in de lijst van scheidbare vol-werkwoorden.

In de onscheidbare werkwoorden wordt ‘vol’ gebruikt in de betekenis van ‘compleet’ of ‘voltooid’, bijvoorbeeld:

  • volbrengen
  • volstaan

Maar er zijn ook een paar scheidbare vol-werkwoorden. Scheidbare werkwoorden gebruiken de letterlijke betekenis van ‘vol’, bijvoorbeeld:

  • volgieten
  • volstoppen

Aan, achter, door, voor, and weer

Werkwoorden die beginnen met ‘aan’, ‘achter’, ‘door’, ‘voor’ en ‘weer’ zijn scheidbaar. Er zijn eer paar uitzonderingen op deze regel.

Werkwoorden en voorzetsels

De lijst met vaste combinaties van werkwoorden en voorzetsels is niet compleet. Als je vindt dat er een belangrijke (veel gebruikte) combinatie ontbreekt, stuur me dan een berichtje en ik voeg de combinatie toe.

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

A top

aandringen op
aanmanen tot
aanmoedigen tot
zich aanpassen aan
zich aansluiten bij
aansturen op
zich abonneren op
afgeven op
afhangen van
afleiden van
afreageren op
afstemmen op
aftrekken van
zich afwenden van
afwijken van
zich afzetten tegen
anticiperen op

B top

bang zijn voor
beloven aan
beginnen met, beginnen aan
bevestigen aan
bezwaar hebben tegen

D top

deelnemen aan
denken aan

E top

zich ergeren aan

G top

gehecht zijn aan
gehoorzamen aan
genieten van
geven aan
geven om

H top

hopen op
zich houden aan
houden van

I top

ingaan op

K top

kijken naar

L top

lijden aan
luisteren naar

N top

nadenken over

P top

praten over
praten tegen
praten met

R top

reageren op
rekenen op
zich richten tot
ruziën over

S top

schreeuwen tegen
schrikken van
smeken om
sturen aan, sturen naar

T top

twijfelen aan
twijfelen over

U top

uitkijken voor

V top

vergelijken met
verliezen van
verslaafd zijn aan
zich verzetten tegen
verzoeken om
zich voegen naar
vragen aan
vragen naar
vragen om
vrezen voor

W top

wachten op
zich wenden tot
werken aan
wijzen op

Z top

zeggen tegen
zoeken naar
zorgen voor

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s


  • Mr WordPress: Hi, this is a comment.To delete a comment, just log in, and view the posts' comments, there you will have the option to edit or delete them.
%d bloggers op de volgende wijze: